Inzichten

De kracht van spelen in derde plekken en publieke ruimtes

Wanneer heb jij voor het laatst gespeeld? Of associeer je spelen vooral met kinderen? Terwijl spelen juist onderdeel is van onze menselijke natuur – ongeacht leeftijd. Toch raken we dat als volwassenen vaak kwijt. Binnen derde plekken (third places) en publieke ruimtes is het juist die speelse houding die zorgt voor levendigheid, ontmoeting en laagdrempeligheid. Waarom zouden we meer moeten spelen? En hoe ontwerp je plekken die een speelse sfeer oproepen?

International Day of Play

Dat spelen onmisbaar is voor onze ontwikkeling en ons welzijn, erkennen ook UNICEF en UNESCO. Daarom vindt jaarlijks op 11 juni de International Day of Play plaats.¹ Deze dag herinnert ons eraan waarom spelen zo belangrijk is. Het stimuleert creativiteit, veerkracht en sociale vaardigheden en vormt daarmee de basis voor een leven lang leren en welzijn.

In veel gemeenschappen krijgen kinderen steeds minder ruimte om vrij en ongestructureerd te spelen. Openbare ruimtes worden onveiliger, minder toegankelijk of minder gezond, vooral in dichtbevolkte stedelijke gebieden en humanitaire situaties. Zonder veilige plekken kan spelen niet vanzelfsprekend plaatsvinden. De International Day of Play vraagt hier aandacht voor en richt zich in het bijzonder op kinderen. Terecht, want ook binnen de ontwikkeling van derde plekken is een goede speelplek voor kinderen essentieel.

Een natuurlijk tegengif tegen passiviteit

Bij includi gaat Play echter verder dan ontwerpen voor kinderen alleen. Binnen ons third placemaking model, The Third Place Fundamentals², is Play een van de bouwstenen van de module Experience. Ray Oldenburg, de socioloog die het begrip third place introduceerde, stelde dat de beste derde plekken een ‘speelse stemming’ hebben: omgevingen waarin plezier, ontspanning en acceptatie bijna vanzelf ontstaan. Die kwaliteit is niet leeftijdsgebonden. Onderzoek gepubliceerd in het Journal of Play in Adulthood³ laat zien dat spel niet alleen creativiteit stimuleert, maar ook bijdraagt aan mentale gezondheid en sociale verbondenheid.

In een wereld die steeds meer gericht is op efficiëntie en prestaties, biedt spel een andere vorm van waarde: plezier, experiment en menselijk contact. Toch ervaren veel volwassenen weerstand tegenover spelen. Het wordt vaak gezien als iets kinderachtigs. Terwijl juist het vermogen om op te gaan in spel en even los te komen van verplichtingen veel impact heeft. Spel is een natuurlijk tegengif tegen passiviteit. Het helpt ons de wereld te zien zoals die is én ons voor te stellen hoe die anders zou kunnen zijn. Tijdens het spelen verkennen we alternatieven, testen we ideeën en oefenen we met verandering.⁴

Derde plekken vormen hiervoor een ideale omgeving. Ze kunnen spel faciliteren met activiteiten, spellen of entertainment, maar vaak bieden ze simpelweg een decor waarin speelsheid spontaan ontstaat. Soms is een andere omgeving al voldoende om routines te doorbreken en de verbeelding te prikkelen.

Zo maak je een plek speelser

Hoe vergroot je de speelfactor van een publieke plek? Natuurlijk door (bord)spellen aan te bieden, maar vooral door ruimte te maken voor verrassing. Sommige plekken zijn van nature uitgesproken en ervaringsgericht ingericht, maar ook subtiele ingrepen kunnen een speelse sfeer creëren. Juist kleine verrassingen hebben vaak een groot effect op iemands glimlach, betrokkenheid of stemming.

Denk aan een opvallend object in de ruimte, een onverwacht materiaalgebruik of een verrassend verschil in schaal dat bezoekers uit hun automatische piloot haalt. Een pakkende slogan op de muur, een schommel bij de entree of een reusachtig schaakbord op de vloer kunnen hetzelfde effect hebben.

Verrassing wekt nieuwsgierigheid op en maakt een plek memorabel. De sleutel daarbij is ongeforceerde activatie: mensen doen mee omdat ze dat willen, niet omdat ze zich verplicht voelen. Ook vernieuwing speelt hierin een belangrijke rol. Kleine, onregelmatige veranderingen houden een plek interessant en zorgen ervoor dat bezoekers blijven ontdekken. Denk aan een mascotte met wisselende outfits, nieuwe geuren, tijdelijke kunstwerken of seizoensdecoratie. Zo blijft de verrassing levend.

Spel stimuleren met digitale interactie

In de Kalk Bibliotheek⁵ in Keulen werd gebruikgemaakt van zogenoemde digitectuur, ontwikkeld door kunstenaarscollectief Urban Screen. Kinderen en jongeren creëren hier samen met lokale kunstenaars grootschalige digitale kunstwerken. De interactieve wand in het hart van de bibliotheek verandert daardoor voortdurend. Omdat de installatie alleen op locatie kan worden aangepast, stimuleert zij niet alleen creativiteit, maar ook ontmoeting en sociaal contact. Zo versterkt digitale technologie de rol van de bibliotheek als derde plek.

Kalk Library

Digitale elementen

Digitale interactiviteit kan een krachtig hulpmiddel zijn om spel te stimuleren. Schermen zijn flexibel, multifunctioneel en nodigen uit tot deelname.

Drie favoriete places of play

Waar kun je spelen, jong én oud? Dit zijn drie favoriete voorbeelden van het includi-team:

1. Beton-T – Vechtclub XL, Utrecht

Een stadsplein van 3.600 m² met skatebaan, horeca, sportvoorzieningen en een open programmering waarbij bewoners zelf activiteiten organiseren.⁶

2. Kinderbibliotheek Stadtbibliothek Gütersloh, Duitsland

Een interieur dat aanvoelt als een levend sprookjesboek. Kinderen en hun begeleiders kunnen er leren, spelen en ontdekken. Met geheime leeshoekjes, rustplekken en grote vogelnesten waarin je samen kunt klimmen en verblijven.⁷

3. Superkilen, Kopenhagen

Een openbare ontmoetingsplek in de multiculturele wijk Nørrebro, ontworpen om verschillende gemeenschappen samen te brengen. Met sport- en speelvoorzieningen, verblijfsplekken en bijzondere objecten uit culturen van over de hele wereld – van een Marokkaanse fontein tot een Japanse octopusglijbaan. Een levendig park dat diversiteit zichtbaar en beleefbaar maakt.⁸

Beton T

“Speelse elementen in het ontwerp laten plekken nieuwsgierigheid, verbeelding en verbinding uitstralen. Alledaagse momenten worden kansen voor plezier en daar kunnen we in deze wereld zeker geen genoeg van hebben.”

Amy Goedhart

includi

Speelse elementen

Voetnoten

¹ UNICEF, International Day of Play
https://www.unicef.org/parenting/day-of-play

² Amy Goedhart en Aat Vos, Come Stay Grow – The Art and Science of Places That Connect Us (2026). Hierin zijn The Third Place Fundamentals opgenomen.

³ Kathy Lubbers, Jeanne Cadwallader, Qiyang Lin, Christopher Clifford en Leslie D. Frazier, “Adult Play and Playfulness: A Qualitative Exploration of Its Meaning and Importance”, Journal of Play in Adulthood 5, nr. 2 (2023), 1–19. DOI: 10.5920/jpa1258.

⁴ National Geographic Nederland, “Waarom spelen belangrijk is”
https://www.nationalgeographic.nl/wetenschap/a46265480/waarom-spelen-belangrijk-is

⁵ Stadsdeelbibliotheek Kalk: https://www.includi.com/projects/stadtteilbibliothek-kalk/

⁶ Link naar Beton-T toevoegen.

⁷ Kinderbibliotheek Gütersloh: https://www.includi.com/projects/kinderbibliothek-gutersloh/

⁸ Superkilen
https://www.visitdenmark.nl/denemarken/reis-plannen/superkilen-park-gdk707822

Photo credits

Beton-T: Tanno Witkamp

Superkilen: Naotake Murayama, “Superkilen park, Nørrebro, Copenhagen – Superflex with Bjarke Ingels Group and Topotek1”, CC BY 2.0
https://www.flickr.com/photos/naotakem/20657519060

Foto’s: Beton-T, Luchtballon Hubland Library Würzburg, Kalk Digitecture, Hub Kerkrade met grote haas, Vogelnesten Gütersloh, schaakspel Bibliotheek Langenfeld